Podstawy informatyki i UTK

Systemy Liczbowe na Piechotę

Konwersje między systemami dziesiętnym (DEC), dwójkowym (BIN), szesnastkowym (HEX) oraz ósemkowym (OCT). Przedstawione z pełnym zapisem każdego słupka, reszty i wag potęgowych — dokładnie tak, jak wymaga nauczyciel na sprawdzianie.

01

Dlaczego komputery liczą dwójkowo?

My na co dzień posługujemy się systemem dziesiętnym (DEC), ponieważ mamy 10 palców u rąk. Używamy dziesięciu cyfr: od 0 do 9. Gdy kończą się cyfry na danej pozycji, dopisujemy kolejną (po 9 jest 10, po 99 jest 100).

Komputer zbudowany jest z elementów elektronicznych (tranzystorów), które fizycznie rozróżniają tylko dwa stany: brak napięcia (0) oraz obecność napięcia (1). Dlatego jego naturalnym językiem jest system dwójkowy (BIN).

[Dlaczego używamy też 16 i 8?]
Ciąg dwudziestu zer i jedynek w pamięci RAM byłby dla człowieka kompletnie nieczytelny. Dlatego informatycy grupują bity: 4 bity to dokładnie 1 znak szesnastkowy, a 3 bity to 1 znak ósemkowy. To po prostu zwięzły zapis długich liczb binarnych.
02

Konwersja 10 na 2: Metoda Dzielenia z Resztą

Jeżeli na kartkówce wpiszesz sam wynik bez obliczeń, nauczyciel nie przyzna punktów. Obowiązuje metoda kolejnych dzieleń przez 2.

[Reguła postępowania]
1. Dzielisz liczbę całkowitą przez 2.
2. Zapisujesz wynik całkowity oraz resztę: 0 (dla liczb parzystych) lub 1 (dla nieparzystych).
3. Dzielisz otrzymany iloraz dalej, aż dojdziesz do zera.
4. Klucz: Wynik odczytujesz od dołu do góry (od ostatniej reszty do pierwszej).
Wzór zapisu do zeszytu: Zamiana 43 na system dwójkowy Podstawa 10 na 2
43 : 2 = 21 reszta: 1 (bo 21 · 2 + 1 = 43)
21 : 2 = 10 reszta: 1 (bo 10 · 2 + 1 = 21)
10 : 2 = 5 reszta: 0 (parzysta)
5 : 2 = 2 reszta: 1 (nieparzysta)
2 : 2 = 1 reszta: 0 (parzysta)
1 : 2 = 0 reszta: 1 (koniec dzielenia, iloraz wynosi 0)
↑ KIERUNEK ODCZYTU RESZT: OD DOŁU DO GÓRY
Odpowiedź: 4310 = 1010112
[Szybka weryfikacja w pamięci — metoda wagowa]
W pamięci wypisujesz kolejne potęgi dwójki: 32, 16, 8, 4, 2, 1.
W 43 mieści się 32 (zostaje 11) → bit 1
W 11 nie mieści się 16 → bit 0
W 11 mieści się 8 (zostaje 3) → bit 1
W 3 nie mieści się 4 → bit 0
W 3 mieści się 2 (zostaje 1) → bit 1
W 1 mieści się 1 (zostaje 0) → bit 1
Otrzymujemy: 101011. W 5 sekund wiesz, czy Twój słupek z dzieleniem jest poprawny!
03

Konwersja 2 na 10: Metoda Rozwinięcia Wagowego

Każda pozycja w liczbie binarnej ma określoną wagę, będącą kolejną potęgą dwójki: 20, 21, 22, 23 itd. Pozycje numerujemy zawsze od prawej strony, zaczynając od zera.

27
128
26
64
25
32
24
16
23
8
22
4
21
2
20
1
Wzór zapisu do zeszytu: Zamiana 110101 na system dziesiętny Podstawa 2 na 10
1. Podpisujemy bity potęgami od prawej (indeksy: 5, 4, 3, 2, 1, 0):
Bity: 1 1 0 1 0 1
Wagi: 32 16 8 4 2 1
2. Rozpisujemy sumę iloczynów:
1101012 = 1·25 + 1·24 + 0·23 + 1·22 + 0·21 + 1·20
= 1·32 + 1·16 + 0·8 + 1·4 + 0·2 + 1·1
= 32 + 16 + 4 + 1
Odpowiedź: 1101012 = 5310
[Częsty błąd uczniowski]
Pamiętaj: 20 = 1, a nie 0! Każda liczba (oprócz zera) podniesiona do potęgi zerowej daje jeden. Gdy ostatnim bitem po prawej jest 1, zawsze dodajesz 1 do wyniku.
04

System Szesnastkowy (HEX, podstawa 16)

W systemie szesnastkowym potrzebujemy 16 różnych cyfr. Ponieważ cyfry arabskie kończą się na 9, wartości od 10 do 15 zastępujemy literami:

A = 10 B = 11 C = 12 D = 13 E = 14 F = 15

Metoda Tetrad (Paczki po 4 bity: 2 ↔ 16)

Ponieważ 16 = 24, jedna cyfra szesnastkowa odpowiada dokładnie 4 bitom. Nie trzeba nic przeliczać przez system dziesiętny!

Przykład: Zamień 11010110 na system szesnastkowy Tetrady (4 bity)
1. Dzielimy liczbę binarną od PRAWEJ strony na grupy po 4 bity:
[1101] [0110]
2. Obliczamy wartość każdej tetradki (wagi 8, 4, 2, 1):
Pierwsza paczka: 1101 = 8 + 4 + 0 + 1 = 13 → litera D
Druga paczka: 0110 = 0 + 4 + 2 + 0 = 6 → cyfra 6
Odpowiedź: 110101102 = D616

Konwersja 16 na 10 na piechotę

Mnożymy kolejne pozycje przez potęgi 16 (160 = 1, 161 = 16, 162 = 256):

2F16 = 2 · 161 + F · 160
= 2 · 16 + 15 · 1
= 32 + 15 = 4710
Odpowiedź: 2F16 = 4710
05

System Ósemkowy (OCT, podstawa 8)

W systemie ósemkowym występują cyfry od 0 do 7 (nigdy nie ma cyfry 8 ani 9).
Ponieważ 8 = 23, stosujemy Metodę Triad (Paczki po 3 bity).

Przykład: Zamień 101110 na system ósemkowy Triady (3 bity)
1. Dzielimy liczbę binarną od PRAWEJ strony na grupy po 3 bity:
[101] [110]
2. Obliczamy wartość każdej triady (wagi 4, 2, 1):
Pierwsza paczka: 101 = 4 + 0 + 1 = 5
Druga paczka: 110 = 4 + 2 + 0 = 6
Odpowiedź: 1011102 = 568
[Mostek: Jak zamieniać między HEX i OCT (16 ↔ 8)?]
Nigdy nie zamieniaj 16 → 10 → 8, bo zmęczysz się mnożeniem i dzieleniem. Zastosuj prosty mostek przez bity:
HEX ↔ BIN ↔ OCT
Z HEX na bity rozpisujesz po 4 bity na znak, a potem ten sam ciąg bitów dzielisz po 3 bity dla OCT. Szybko i bez ryzyka pomyłki rachunkowej!
06

Generator Obliczeń na Piechotę

Wpisz dowolną liczbę lub wybierz gotowy przykład z kartkówki. Narzędzie wygeneruje pełny, czytelny zapis krok po kroku do przepisania do zeszytu.

Częste na sprawdzianach:
Zapis obliczeń do zeszytu Weryfikacja krok po kroku
07

Interaktywna Płytka Bitów (8-bit)

Klikaj na poszczególne pola, aby włączać (1) lub wyłączać (0) bity. Poniżej na żywo zobaczysz sumowanie wag oraz przeliczenie na pozostałe systemy.

Suma aktywnych wag:
0 = 0
DEC: 0
HEX: 0x00
OCT: 0
BIN: 0000 0000
08

Tabela Wartości 0–15

Wartości od 0 do 15 to elementarz każdego technika i licealisty na profilu informatycznym.

Dziesiętny (DEC) Dwójkowy (BIN) Szesnastkowy (HEX) Ósemkowy (OCT)
09

Zadania Sprawdzające

Sprawdź swoją wiedzę przed kartkówką. Po zaznaczeniu odpowiedzi możesz podejrzeć pełne rozpisanie zadania.